Wangsalan

Wangsalan yaiku tetembungan utawa ukara saemper cangkriman, nanging batangane wis ana ing perangan burine, mung dicangking sawanda utawa luwih.

Jenang gula, kowe aja lali marang aku.

Sowan kula ing ngriki namung angebun-ebun enjang anjejawah sonten.

Njanur gunung, esuk-esuk kowe wis teka mrene.

Kolik priya, priyagung Anjani putra. Tuhu eman wong anom wedi kangelan.

Tuladha ing dhuwur yen diudhal kaya mangkene :

1.      Jenang gula iku batangane glali. Ing ukara saburine ana tembung lali. Tembung lali njupuk wandane glali (wanda pungkasan batangane jenang gula).

2.      Angebun-ebun enjang batangane nyuwun, bun esuk arane awun-awun. Jawah sonten batangane rabi, udan ing wektu sore jenenge rarabi. Maksude lugu nyuwun rabi.

3.      Njanur gunung batangane kadingaren. Janure wit aren jenenge kadi.

4.      Kolik priya batangane tuhu, manuk kolik iku wadon yeng lanang arane tuhu. Putrane Dewi Anjani batangane Anoman mulane ana tembung wong anom.


Tuladha liyane:

1.      Aja rame-rame wonge lagi mbabon kirik.(babon kirik = asu, batangane nesu).

2.      Jenang sela wader kalen sesonderan, apuranta yen wonten lepat kawula. (Jenang sela = apu, wader kalen = sepat)

3.      Babal bunder manglung kali, Lho, patrapmu kok kaya mangkono !. (Babal bunder = elo).

4.      Mbok aja njangan gori, ethok-ethok ora krungu! (Jangan gori = gudheg)

5.      Bayem arda, ardane ngrasuk busana, mari anteng besuse saya katara. (bayem arda = lateng, ardane ngrasuk busana = besus)

6.      Mina galak ing samodra, bacutna gunemmu Kang Gareng.(mina galak ing samodra = iwak cucut)

7.      Petis manis, ngucapna tembung sing manis.(petis manis = kecap)

8.      Bareng macak sliramu katon mandhan rawa.(pandhan rawa = wlingi)

9.      Pring dhempet, kowe teka mrene kok ara kandha-kandha !. (pring dhempet = andha)

10.  Dom jala, coba aku kandhanana ! (dom jala = coba)

11.  Bremara wismeng bantala, kawula badhe caos atur. (bremara wismeng bantala = tawon tutur, bremara = kombang )

12.  Sayeng kaga kaga kresna mangsa sawa, wong susila lagake anuju prana. (sayeng kaga = kala, kaga kresna mangsa sawa = manuk gagak)

13.  Sri Maha Jawata katong, andaka wulune rekta, jroning nendra gung kaepi.(Ratune para jawata = Bathara Endra, andaka wulune rekta = sapi )

14.  Carang wreksa kawi wuwus, panggya andika kusuma. (carang wreksa = pang , wuwus = tembung kawi ngendika)

15.  Kepiting kang sobeng rawa, nguswaraganta wong ayu. (Kepiting kang saba ana ing rawa = yuyu)

16.  Bale nata rondon pari, paran margane wak mami. (bale nata = pagelaran, rondon pari = dami)

17.  Cecangkok wohing kalapa, ugemana kang dadi pathoking urip. (Cangkok kalapa = bathok )

18.  Carang wreksa, nora gampang wong mengku nagara. (Carang wreksa = pang)

19.  Baligo amba godhonge, kudu santoseng kalbu. (baligo amba godhonge = labu)

20.  Tengareng prang, andheging riris, kudu teteg lan kudu terang ing pikir. (tengara perang = keteg , andeging riris (mandhege udan) = terang

Kapethik saka: Sugeng Kariyodiharjo

Kawruh Tembang Macapat

Macapat iku tembang tradhisional ing tlatah Jawa. Ana sawetara panemu, tembung macapat asale saka {ma-} lan {cepat}. Karepe, tembang macapat iku pamacane rikat, ora alon, lagune ora kakehan cengkok. Ana maneh sing negesi jarwo dhosok : tembung macapat ‘pamacane papat-papat’. Karepe, yen nglagokake pamedhoting gatra wiwitan tiba wanda kang angka papat. Tembang macapat kapathok ing guru gatra, guru lagu, lan guru wilangan.

Macapat kanthi jeneng sing béda uga bisa ditemokaké jroning kabudayan Bali, Sasak, Madura, lan Sunda. Sajabané kuwi macapat uga naté ditemokaké ing Palembang lan Banjarmasin. Macapat dikira muncul ing pungkasan jaman Majapahit lan wiwitané pengaruh Walisanga, nanging bab iki mung kanggo kahanan ing Jawa Tengah. Sebab ing Jawa Wétan lan Bali macapat wis dikenal sadurungé teka Islam.

Puisi tradhisional Jawa utawa tembang biyasané dipérang dadi telung kategori: tembang cilik, tembang tengahan lan tembang gedhé. Macapat digolongaké kategori tembang cilik lan uga tembang tengahan, déné tembang gedhé arupa kakawin utawa puisi tradhisional Jawa Kuna, nanging ing jaman Mataram Anyar, ora dipatrapaké prabédan antara suku kata dawa lan cendhak. Saliyané kuwi tembang tengahan uga bisa ngarujuk marang kidung, puisi tradhisional jroning basa Jawa Tengahan.

Yèn dibandhingaké karo kakawin, aturan-aturan jroning macapat kuwi béda lan luwih gampang dipatrapaké jroning basa Jawa amarga béda karo kakawin sing didhasaraké marang basa Sangsekerta, jroning macapat prabédan antara suku kata dawa lan cendhak dilirwakaké.

Aturan-aturan jroning macapat mau antara liya:

• Guru gatra : wilangan larik/gatra saben pada (Indonesia: bait).
• Guru wilangan : wilangan wanda (Indonesia: suku kata) saben gatra.
• Guru lagu : tibané swara wanda ing pungkasan ing saben gatra

Tembang kang kalebu macapat yaiku:

1. Maskumambang
2. Mijil
3. Kinanthi
4. Sinom
5. Asmaradana
6. Gambuh
7. Dandanggula
8. Durma
9. Pangkur
10. Megatruh
11. Pocung
    
    
    

Maskumambang
Gambarake jabang bayi sing isih ono kandhutane ibune, sing durung kawruhan lanang utawa wadhon, Mas ateges durung weruh lanang utawa wadhon, kumambang ateges uripe ngambang nyang kandhutane ibune.

Maskumambang

Maratani mring anak putu ing wuri

Den padha prayitna

Ajana kang kuma wani

Mring biyung tanapi bapa

Mijil
Ateges wis lair lan jelas priya utawa wanita.

Mijil

Poma kaki padha dipun eling

Ing pitutur ingong

Sira uga satriya arane

Kudu anteng jatmika ing budi

Ruruh sarta wasis

Kinanthi
saka tembung kanthi utawa tuntun kang ateges dituntun supaya bisa mlaku ngambah panguripan ing alam ndonya.

Kinanthi

Saranane wong yun luhung

Betah tapa kurang guling

Elinga solah jatmika

Yen wicara kudu manis

Murih sengseming sasama

Samaning manungsa sami

Sinom
tegese kanoman, minangka kalodhangan sing paling penting kanggone remaja supaya bisa ngangsu kawruh sak akeh-akehe.

Sinom

Nulada laku utama

Tumraping wong tanah Jawi

Wong Agung ing Ngeksianda

Panembahan Senapati

Kepati amarsudi

Sudaning hawa lan nenpsu

Pinesu tapa brata

Tanapi ing siyang ratri

Amemangun karyenak tyas ing sasama

Asmaradana
tegese rasa tresna, tresna marang liyan (priya lan wanita lan kosok baline) kang kabeh mau wis dadi kodrat Ilahi.

Asmaradana

Aja turu sore kaki

Ana dewa nganglang jagal

Nyangking bokor kencanane

Isine donga tetulak

Sandang kalawan pangan

Yaiku bageyanipun

Wong melek sabar narima

Gambuh
saka tembung jumbuh/sarujuk kang ateges yen wis jumbuh/sarujuk njur digathukake antarane priya lan wanita sing padha nduweni rasa tresna mau, ing pangangkah supaya bisaa urip bebrayan.

Gambuh

Aja nganti kabanjur

Barang polah kang nora jujur

Yen kabanjur sayekti kojur tan becik

Becik ngupayaa iku

Pitutur ingkang sayektos

Dandanggula
Nggambarake uripe wong kang lagi seneng-senenge, apa kang digayuh biso kasembadan. Kelakon duwe sisihan/keluarga, duwe anak, urip cukup kanggo sak kaluarga. Mula kuwi wong kang lagi bungah/bombong atine, bisa diarani lagu ndandanggula.

Dhandanggula

Lamun sira anggeguru kaki

Amiliha manungsa kang nyata

Ingkang becik martabate

Sarta kang wruh ing hokum

Kang ngibadah lan kang wirangi

Sokur oleh wong tapa

Ingkang wus amungkul

Tan mikir pawewehing lyan

Iku pantes sira guranana kaki

Sartane kawruh ana

Durma
Saka tembung darma/weweh. Wong yen wis rumangsa kacukupan uripe, banjur tuwuh rasa welas asih marang kadang mitra liyane kang lagi nandhang kacintrakan, mula banjur tuwuh rasa kepengin darma/weweh marang sapadha-padha. Kabeh mau disengkuyung uga saka piwulange agama lan watak sosiale manungsa.

Durma

Ingkang eling iku ngeling ana marang

Sanak kadang kang lali

Den nedya raharja

Mangkono tindak ira

Yen tan nggugu iya uwis

Teka meneng amung aja sok ngrasani

Pangkur
Saka tembung mungkur kang ateges nyingkiri hawa nepsu angkara murka. Kang dipikir tansah kepingin weweh marang sapadha-padha.

Pangkur

Sekar pangkur kang winarna

Lelabuhan kang kanggo wong ngaurip

Ala lan becik puniku

Prayoga kawruh ana

Adat waton punika dipun kadulu

Miwah ingkang tata karma

Den kaesthi siyang ratri

Megatruh
Saka tembung megat roh utawa pegat rohe/nyawane, awit wis titi wancine katimbalan marak sowan mring Sing Maha Kuwasa.

Megatruh

Para janma sajroning jaman pakewuh

Kasudra nira andadi

Dahurune saya ndarung

Keh tyas mirong murang margi

Kasetyan wus nora katon

Pocung/Pucung

Yen wis dadi layon/mayit banjur dibungkus mori putih utawa dipocong sak durunge

dikubur.

Pocung

Ngelmu iku kalakone kanthi laku

Lekase lawankas

Tegese kas nyantosani

Setya budya pangekese dur angkara

(dari berbagai sumber)

Tembang Dolanan

 Tembang dolanan yaiku jinis tembang reripta gagrak anyar sing ora nganggo paugeran gatra, guru lagu, guru wilangan, lan dhong dhing. Tembang dolanan iku jinis tembang sing prasaja, biasa ditembangaké déning bocah-bocah cilik utamané ing padésan, sinambi dolanan bebarengan karo kanca-kancané lan bisa dibarengi wiramaning gendhing. Lumantar lagu dolanan, bocah-bocah dikenalaké bab sato kéwan, sato iwèn, thethukulan, tetanduran, bebrayan, lingkungan alam, lan sapanunggalané. Kadhangkala tembang dolanan uga ditembangaké déning waranggana jroning swasana tinamtu ing pagelaran wayang kulit. Tembang dolanan uga kalebu tradisi lan salahsatunggaling warisan budaya sing adi luhung pantes diuri-uri lan dilestarekake. Yen diteliti kanti permati, tembang dolanan akeh tegese lan ngandhut pitutur luhur ing saben ukarane.  

Iki kaca kanggo ngumpulake syair tembang dolanan utawa tembang sing kerep diunekke bocah-bocah.

• Cublak-cublak Suweng
• Gajah Gajah
• Gambang Suling
• Gundhul Pacul
• Jamuran
• Jaranan
• Kidang Talun
• Kupu Kuwi
• Lir Ilir
• Menthok Menthok
• Padhang Bulan
• Pitik Tukung
• Suwe Ora Jamu
• Numpak Prau Layar

Cublak-cublak Suweng iku sawijining tembang dolanan, sing biasa ditembangaké déning bocah-bocah cilik sinambi dolanan bebarengan kanca-kancané. Surasa tembang Gajah gajah kaya tinulis ing ngisor iki:

Cublak-cublak suweng

Suwenge ting gelèntèr

Mambu ketundhung gudèl

Pak empong lera-léré

Sapa ngguyu ndelikkaké

Sir sir pong dhelé gosong

Sir sir pong dhelé gosong

Gajah-gajah kuwi salah sawijining tembang dolanan sing kerep ditembangaké déning bocah-bocah cilik sinambi dolanan. Surasa tembang Gajah gajah kaya tinulis ing ngisor iki:

Gajah, gajah, mréné tak kandhani jah

mripat koyo laron, siung loro, kuping gedhé

kathik nganggo tlalé

buntut cilik, tansah kopat kapit

sikil koyo bumbung

mung mlakumu mégal mègol

Gundhul Pacul awujudaké tembang bocah-bocah kang populèr ing Jawa Tengah. Tembang iki kalebu tembang lelucon. Surasané tembang kasebut, koyo kang tinulis ing ngisor iki:

Gundhul gundhul pacul cul, gembèlengan

nyunggi nyunggi wakul kul, gembèlengan

wakul ngglimpang, segané dadi sak ratan

wakul ngglimpang, segané dadi sak ratan

Gambang Suling

Gambang suling, ngumandhang swarané

thulat thulit, kepénak uniné

uuuuniné mung

nreyuhaké ba-

reng lan kentrung ke-

tipung suling, sigrak kendhangane

Menthog-menthog

Menthok, menthok, tak kandhani

mung rupamu, angisin-isini

mbok yo ojo ngetok, ono kandhang waé

enak-enak ngorok, ora nyambut gawé

menthok, menthok ... mung lakukumu megal megol gawé guyu

Jaranan

jaranan

jaranan

jarane jaran teji

sing numpak ndoro Bei

sing ngiring para santri

Jrek jrek nong

Jrek jrek gung

Jrek jrek nong

Jrek jrek gung

Jrek jrek nong

Jrek jrek gung

Suwe ora jamu

Suwe ora jamu

Jamu godhong tela

Suwe ora ketemu

Ketemu pisan gawe gela

Numpak Prau Layar

Yo kanca nang ndi sing gembira

Ing dina minggu keh pariwisata

Angliyak numpak prahu layer

Alerap lerap banyune segara

Alon prahune wis nengah

Pyak pyuk pyak banyu penelah

Ora jemu jemu karo mesem ngguyu

Ngilangake lara lungkrah lesu

Adi njawil Mas jebul wis sore

Witing kalapa katon ngawe awe

Prayogane becik bali wae

Dene sesuk esuk tumandang

Nyambut gawe

Jamuran

Jamuran ya gégé thok

Jamur apa ya gégé thok

Jamur gajih mbejijih sa ara-ara

Sira mbadhé jamur apa

Kidang Talun

Kidang...talung

duwe anak.... talung

mil ketemil .... mil ketemil

si kidang mangan lembayung

Pitik Tukung

Aku duwe pitik pitik tukung

Saben dina tak pakani jagung

Petok gok petok petok ngendok pitu

Tak ngremake netes telu

Kabeh trondol trondol tanpa wulu

Mondol mondol dol gawe guyu

Lir ilir

Lir ilir lir ilir tandure wong sumilir

Tak ijo royo royo

Tak sengguh penganten anyar

Bocah angon bocah angon penekno blimbing kuwi

Lunyu lunyu penekno kanggo mbasuh dodotiro

Dodotiro dodotiro kumintir bedah ing pinggir

Dondomono jrumatono kanggo seba mengko sore

Mumpung padang rembulane

Mumpung jembar kalangane

Yo surak’0 surak hiyo



(dari berbagai sumber)

Undha Usuk Basa

Undha usuking basa yaiku trap-trapaning (stratifikasi) basa amarga kanggo ngajeni marang wong kang diajak wawan rembung. Ing sesrawungan masyarakat Jawa saiki basa sing asring digunakake yaiku basa Ngoko lan Krama. Basa Ngoko kapilah dadi loro, yaiku basa Ngoko Lugu lan basa Ngoko Alus. Dene basa Krama kapilah dadi loro uga, yaiku basa Krama Lugu lan basa Krama Alus.

Undha usuk basa Jawa ana:

1.     Basa Ngoko adate dianggo wawan rembug utawa omong-omong dening wong sing wis padha tepung apik, akrab, ora ana jarak, lan nduweni derajat imbang.

Ngoko Lugu

§       Titikane: tetembungane ngoko kabeh, ora ana sing dibasakake.

§       Kagunaane: kanggo sapadha-padha, bocah karo bocah, wong tuwa karo wong tuwa, wong tuwa marang bocah. Biasane digunakake wong sing wis padha-padha akrab.

§       Tuladha: “Tini numpak sepur.”

Ngoko alus

·        Titikane: tembunge ngoko campur krama inggil tumrap kang diajak guneman. Biasane digunakake wong sing wis padha-padha akrab la ana usaha saling ngurmati.

·         Kagunaan: Ibu marang bapak ing dalem, wong tuwa marang wong enom kang isih ngajeni.

·         Tuladha: “Ibu mau tindak jam enem esuk.”

2.      Dene basa Krama adate dianggo wawan rembug utawa pacelathon dening wong sing durung tepung akrab lan derajate beda utawa sok ana jarak lan kanggo luwih ngajeni wong liya.

Krama Lugu

o       Titikane kabeh nggunakake tembung krama.

o       Kagunaane: wong tuwa marang wong enom kang isih diajeni, uga wong enom marang wong tuwa nanging ora pati ngajeni.

o        Tuladha: “Adhi kula nembe tilem jam tiga dalu.”

Krama Alus

·        Titikane: tembung karma inggil, ater-ater, lan panambange karma.

·        Kagunaane: bocah marang wong tuwa, wong enom marang kang luwih tuwa kang ngajeni banget, andhahan marang dhuwuran.

·         Tuladha: “Panjenengan dipunaturi rawuh wonten arisan menika.”

Ing ngisor iki arep dakaturake tuladha-tuladha ukara ing basa Jawa. Tuladha-tuladha mau awujud ukara ing basa Ngoko Lugu, basa Ngoko Alus, basa Krama Lumrah, lan basa Krama Alus. Kapethik saka buku "Kamus Unggah-Ungguh Basa Jawa" kaca 22-23 taun 2001, terbitan Kanisius Yogyakarta, pangriptane Haryana Harjawiyana lan Th. Supriya.

Alenia sing arep kanggo tuladha basa Ngoko lan Krama mangkene:

"Wonten nem-neman nama Pak Ali, dados guru SD ing sacelak griyanipun. Pak Ali sampun gadhah pacangan (calon semah). Nalika samanten pacanganipun sakit, lajeng dipunpriksakaken dhateng dhokter lan dipunsukani resep. Ing wanci istirahat, Pak Ali nilar sekolahan, kesah dhateng apotik ingkang papanipun boten tebih saking sekolahan perlu numbasaken obat resep dhokter pacanganipun".

Tuladha ing basa Ngoko Lugu

Pawicantenanipun Hasan kaliyan Nurdin, kekalihipun kanca akrabipun Pak Ali ing dhusun.

Hasan	Kaya Pak Ali mau lunga menyang apotik, bokmanawa kowe weruh duwe perlu apa?"
Nurdin	Pak Ali tuku obat resep dhokter, jarene dhek wingi calon bojone lara."

Katrangan: Kekalihipun ngginakaken tembung-tembung ngoko, amargi ingkang dipunngendikaken kanca raketipun.

Tuladha ing basa Ngoko-Alus

Pawicantenanipun Bu Srini kaliyan Pak Tana, kalih-kalihipun kanca guru SD.

Bu Srini	Kaya Pak Ali mau tindak menyang apotik, bokmanawa panjenengan priksa kagungan perlu apa?"
Pak Tana	Pak Ali mundhut obat resep dhokter, ngandikane dhek wingi calon garwane gerah".

Katrangan: sawatawis tembung-tembung ngoko dipungantos tembung krama inggil. Menawi tembung ngokonipun wonten ater-ater (di-) utawi panambang (e/ne-), boten ewah dados (dipun) lan (ipun/nipun). Tuladha: bojone ? garwane.

lunga -> tindak
kowe -> panjenengan
tuku -> mundhut
jarene -> ngandikane
weruh -> priksa
duwe -> kagungan
bojone -> garwane
lara -> gerah

Tuladha ing basa Krama Lugu

Pawicantenanipun Mbok Radem tangganipun Pak Ali kaliyan Pak Atma tukang kebon sekolahan.

Mbok Radem	Kados Pak Ali wau kesah dhateng apotik, bokmanawi sampeyan sumerep gadhah perlu menapa?"
Pak Atma	Pak Ali tumbas obat resep dhokter, criyosipun kala wingi calon semahipun sakit."

Katrangan: sawatawis tembung-tembung ngoko dipungantos tembung krama. Menawi tembung ngokonipun wonten ater-ater (di-) utawi panambang (e/ne-), ewah dados (dipun-) lan (ipun/nipun-). Tuladha: jarene ? criyosipun.

kaya -> kados
mau -> wau
lunga -> kesah
menyang -> dhateng
bokmanawa -> bokmanawi
kowe -> sampeyan
weruh -> sumerep
duwe -> gadhah
apa -> menapa
tuku -> tumbas
jarene -> criyosipun
dhek -> kala
bojone -> semahipun
lara -> sakit

Tuladha ing basa Krama-Alus

Pawicantenanipun Bu Tini Kepala Sekolah (taksih radi enem) kaliyan Pak Marta guru (sampun sepuh).

Bu Tini	"Kados Pak Ali wau tindak dhateng apotik, bokmanawi panjenengan priksa kagungan perlu menapa?"
Pak Marta	Pak Ali mundhut obat resep dhokter, ngandikanipun kala wingi calon garwanipun gerah."

Katrangan: sawatawis tembung-tembung krama dipungantos tembung krama inggil. Ing tembung krama dados krama inggil, ater-ater (dipun-) utawi panambang (ipun/nipun-), boten ewah. Tuladha: criyosipun ? ngandikanipun.

kesah -> tindak
sampeyan -> panjenengan
sumerep -> priksa
gadhah -> kagungan
tumbas -> mundhut
criyosipun -> ngandikanipun
semahipun -> garwanipun
sakit -> gerah

PANDAWA LIMA

Yudhistira

Yudhistira iku sedulure Pandawa sing paling tuwa. Dheweke jelmaan saka Dewa Yama lan lair saka dewi Kunthi. Watake wijaksana, ora nduweni mungsuh, lan ora tau ngapusi ing uripe. Nduweni moral sing apik lan seneng ngapurani mungsuh sing wis ora nduwe daya. Nduweni julukan Dhramasuta (putera Dharma), Ajathasatru (sing ora nduweni mungsuh), lan Bharata (keturunan Maharaja Bharata). Dheweke dadi salahsawijining Maharaja donya sakwise perang gedhe ing Kurukshetra pungkas lan nganakake upacara Aswamedha kanggo ndadekake kerajaan-kerajaan India Kuno supaya ana ing ngisor pengaruhe. Sawise pensiun, dheweke nglakoni perjalanan suci menyang gunung Himalaya bareng karo sedulur-sedulure sing liya. Sawise nempuh perjalanan dhawa, dheweke mlebu swarga. 

 

Bima

Bima iku anak kaping lorone dewi Kunthi karo prabu Pandhu. Jeneng bhima ana ing basa sansekerta nduweni teges “medheni”. Dheweke iku jelmaan saka Dewi Bayu saengga nduweni jeneng julukan Bayusutha. Bima kuwat banget, lengene dhawa, awake dhuwur, lan raine paling sangar yen dibandingke karo sedulur-sedulure. Nanging dheweke nduweni ati sing apik. Pinter nggunakake senjata gada. Senjata gadane jenenge Rujakpala. Dheweke uga pinter masak. Sakliyane kuwi Bima uga seneng mangan saengga diwenehi julukan Werkudara. kapinterane perang dibutuhake banget karo Pandawa supaya Pandawa bisa menang ana ing pertempuran gedhe ing Kurukshetra. Dheweke nduweni anak lanang saka ras raksasa, jenenge Gatotkaca. Gatotkaca melu mbantu bapake perang, nanging gugur. Pungkasane Bima sing menang perang lan menehake tahta karo kangmase, Yudhistira. Ing pungkasaning urip, dheweke nglakoni perjalanan suci bareng karo para Pandawa menyang gunung Himalaya. Ing kana dheweke mati lan ana ing swarga. Ing pewayangan Jawa, loro anak lanange sing liya yaiku Antareja lan Antasena.

Arjuna (Janaka)

Arjuna iku golongan Pandawa kaping telu. Arjuna yaiku anak pungkasane dewi Kunthi karo prabu Pandu. Jenenge ing basa sansekerta nduweni teges “sing nduwe sinar”, “sing nduwe cahya”. Dheweke iku jelmaan saka Dewa Indra, Sang Dewa perang. Arjuna nduweni kemahiran ilmu manah lan dianggep dadi ksatria paling apik dening Drona. Kapinterane ing ilmu perang ndadekake dheweke dadi tumpuan para Pandawa supaya bisa menang wektu perang akbar ing Kurukshetra. Arjuna nduweni akeh jengeng, kaya ta Dhananjaya (tukang ngrebut pesugihan- amarga dheweke bisa ngumpulake upeti wektu upacara Rajasuya sing dianakake Yudhistira); Kirti (sing nduwe mahkota endah- amarga dheweke diwenehi mahkota endah saka Dewa Indra wektu ana ing swarga); Partha (putra dewi Kunthi- amarga dheweke putra Perta alias Kunthi). ana ing pertempuran ing Kuruksheta dheweke bisa menang lan Yudhistira didadekake raja. Sawise Yudistira mati, dheweke nglakoni perjalanan suci menyang gunung Himalaya bebarengan karo para Pandawa lan ngeculake kabeh panguripan donyane. Ing kana dheweke mati ana ing perjalanan lan mlebu swarga.  

Nakula

Nakula iku salahsijining putra kembar pasangan dewi Madrim lan prabu Pandudewanata. Dheweke iku jelmaan Dewa kembar, jenenge Dewa Aswin, Sang Dewa pengobatan. Sedulur kembare jenenge Sadewa, luwih cilik saka dheweke, lan uga jelmaan saka Dewa Aswin. Sawise wong tuwane tilar donya, dheweke lan adhine diopeni dewi Kunthi, bojo sakliyane prabu Pandu. Nakula pinter nggunakake senjata pedhang. Drupadi matur yen Nakula iku wong lanang sing paling bagus ing donya lan salahsijining ksatria berpedhang sing tangguh. Dheweke giat makarya lan seneng ngrewangi kangmas-kangmase. Wektu pengasingan ing alas, nakula lan telung Pandawa liyane sempet mati amarga ngombe racun, nanging dheweke urip maneh amarga permohonane Yudhistira. Ana ing penyamaran ing Kerajaan Matsya sing dipimping Raja Wirata, dheweke dadi pengasuh kuda. Ing pungkasaning urip, dheweke melu perjalanan suci menyang gunung Himalaya bareng karo kangmas-kangmase. Ing kana dheweke mati ing perjalanan lan arwahe ana ing swarga.

Sadewa

Sadewa iku salahsijining putra kembare pasangan dewi Madrim lan prabu Pandu. Dheweke jelmaan Dewa kembar Aswin, Sang Dewa pengobatan. Sedulur kembare jenenge Nakula, luwih gedhe saka dheweke, lan uga jelmaan Dewa Aswin. Sawise wong tuwane tilar donya, dheweke lan kangmase diopeni marang dewi Kunthi, bojo sakliyane prabu Pandu. Sadewa iku rajin banget lan wicaksana. Sadewa uga ahli ilmu astronomi. Yudhistira matur yen Sadewa iku wong lanang sing wicaksana, setara karo Brihaspati, guru para Dewa. Dheweke giat makarya lan seneng ngrewangi kangmas-kangmase. Ana ing penyamaran ing Kerajaan Matsya sing dipimpin Raja Wirata, dheweke dadi pengembala sapi. Ana ing pungkasaning urip, dheweke melu perjalanan suci menyang gunung Himalaya bareng karo kangmas-kangmase. Ing kana dheweke mati ing perjalanan lan arwahe ana ing swarga.



(dari berbagai sumber)